فاشیست‌های زبان

نقاشی سرآغاز این نوشته، «آزمایش روی پرنده در تلمبه‌ی هوا» است. نگاهش کنید. (برای جزئیات بیشتر اینجا را ببینید و بکاوید.) اثر را جوزف رایت در 1768 کشیده و اکنون در نگارخانه‌ی ملّی لندن نگه‌داری می‌شود. در تصویر، پرنده را – که البتّه برخلافِ بیشتر آزمایش‌های معمول آن دوران، گنجشک نیست و به نظر کمیاب‌تر می‌آید – در محفظه‌ی شیشه‌ای گذاشته‌اند تا آزمایشگر با تلمبه‌ی هوای ابداعی رابرت بویل مفهوم خلاء را با مرگ پرنده نشان دهد. پرنده خیلی زود خواهد مُرد. دور-و-بَر آزمایشگر را آدم‌های گوناگون – پیر و جوان و زن و مرد – گرفته‌اند و آزمایش را – انگار که تَردستی خطیری – نگاه می‌کنند. از میان همه‌ی آنها، حالتِ زن نیمه‌ی راست تصویر جالب‌تر است. او با دست، چشمانش را پوشانده و آزمایش – و مرگ پرنده – را نگاه نمی‌کند. نقّاشی را خیلی‌ها – هم از دیدگاهِ تاریخ مدرنیته و هم از منظر هنری – تفسیر کرده‌اند. برای من، نکته‌ی نقّاشی – که در اوجِ زورِ مدرنیته کشیده شده – در این است که نقّاشی، نسبت زن و آزمایش علمی را نشان می‌دهد. نقّاشی نسبتِ «زن» و «علم» را – آن‌گونه که «باید» باشد – به تصویر کشیده. نقّاشی آن‌چه را زن نباید ببینید و آن‌چه را به او مربوط نمی‌شود کشیده. در برابر به چهره‌ی متفکّر و اندیشمندِ مردِ سمتِ راست که دستش را زیر چانه گذاشته نگاه کنید. نقّاشی ایدئولوژی مدرنیته را داد می‌زند: «علم» کار اوست و نه آن زن. مدرنیته پروژه‌ای بود که با کنارگذاری شروع شد. این کنارگذاری، در ایدئولوژی زبانِ پشتیبان و سازنده‌ی مدرنیته نهفته بود. ایدئولوژی زبان مدرنیته در «جامعه‌ی سلطنتی» انگلستان که نیوتون و بویل و لاک و دیگران عضوش بودند، موج می‌زد. برای شناختِ بهتر این ایدئولوژی خصوصاً خوب است «صداهای مدرنیته»ی بریگز و باومن را بخوانید و ببینید که چطور مدرنیته با خالص‌سازی و کنارگذاری کارش را شروع کرده تا حرف باومن – زیگمونت باومن که در ایران شناخته است و نه ریچارد باومن نویسنده‌ی همکار کتاب – یادتان بیفتد که هلوکاست، اگر نه پیامدِ مدرنیته، دستِ کم نتیجه‌ی منطقی آن بود.

حالا نسبتِ «زن» و «علم» را آن‌طور که در نقّاشی دیدیم – کمی – همین‌طور دلبخواه – گسترش بدهیم. بعد با هم به نقدهایی فکر کنیم که ادّعا می‌کنند هرچند علوم انسانی ممکن است حرفی برای گفتن داشته باشد، با زبانِ پیچیده‌ش سادگی مفاهیمی را پنهان می‌کند که همه می‌دانیم: متفکّر علوم انسانی کسی‌ست که دانشِ عمومی را – که همه می‌دانند – با زبانی پیچیده – که با زبانِ آدمیزادی فاصله‌ی غریب دارد – بیان می‌کند تا خودش را مهم جلوه بدهد. این دسته گاهی ادامه می‌دهند: مگر نه اینکه مخاطبِ اصلی علوم انسانی – و خصوصاً مطالعات فرهنگی و زنان و مشابه اینها – مردم «معمولی» هستند؟ پس چرا نوشته‌های به ظاهر متفکّرهای علوم انسانی برای این آدم‌ها در دسترس نیست؟

پاسخ‌های من و پرسش‌هایم البته، تا حدّی چنین است:

1- به این پرسش فکر کنیم که چرا کسی نمی‌پرسد برای چه آخرین یافته‌های ژنتیکی و اطّلاعات آزمایشگاهی آنها، با زبانی همه‌فهم بیان نمی‌شود؟ چرا آن‌ها – که یافته‌های‌شان لابد با خودِ خودِ زندگی زیستی ما سر-و-کار دارد – در نوشته‌هایشان از اصطلاحات علمی استفاده می‌کنند که برای منِ خواننده‌ی معمولی دست‌یافتنی نیست؟ آیا فقط باید دسته‌ی خاصّی از اطلاعات و دانش دسترسی‌پذیر باشد؟ واقعاً چرا نه مثلاً ژنتیک و تنها فرضاً دریدا یا باتلر؟ من – شخصاً – آغاز یک مقاله‌ی علمی مربوط به ژنتیک را خواندم و برایم فرقی با خواندنِ نوشته‌ی چینی نداشت. خلاصه کنم: چرا رشته‌هایی که در مظان پیچیده‌نویسی هستند، رشته‌هایی‌ند که دستورِ کارشان مبارزه با نابرابری‌ست؟ چرا رشته‌هایی که به همین اندازه «دسترس‌ناپذیر»ند، به پیچیده‌نویسی متّهم نمی‌شوند؟ چرا قربانی این حمله‌ها همیشه خارج از دایره‌ی قدرت هستند.

2- این‌جایی که زندگی می‌کنم – به دلایل تاریخی – ظاهراً کسی جرأت نمی‌کند/نمی‌تواند از سیاه‌ها بد بگوید (البته موضوع نادرستی قضاوت بر اساس رنگِ پوست فراگیر است و تا جایی‌که می‌دانم تنها و تنها حوزه‌ی ریاستِ پژوهشگاه دانش‌های بنیادی ایران از این موضوع با خبر نشده). امّا همین‌جایی که زندگی می‌کنم، مردم زبان سیاه‌ها را به راحتی و بی‌پروا نقد می‌کنند. زبان سیاه‌ها، به نمایندگی از خودشان، نقد می‌شود. آیا نقدِ زبانِ مطالعات فرهنگی، مطالعات زنان و از این‌دست، نقدِ پروژه‌ی این رشته‌ها نیست؟ آیا – «ساده»تر بگویم – این نیست که قدرت رویش نمی‌شود بگوید «زن و مرد برابر نیستند» و در عوض، می‌گوید زبانِ مطالعاتِ زنان چرت است؟ زبان، همیشه‌ی تاریخ نقش میانجی داشته.

3- تجربه‌ی شخصیم می‌گوید که موضوع پیچیده، نیاز به زبانِ پیچیده دارد. امتحانی، یک‌بار تلاش کنید متنی را که گمان می‌کنید پیچیده‌ست، ساده کنید. نتیجه‌ی ساده‌سازی – اگر ممکن بشود – دستِ پایین، درجِ توضیح‌های فراوان لابه‌لای نوشته و در نتیجه طولانی‌تر شدنِ آن است. آیا اختصارْ یکی از مؤلّفه‌های تعیین‌کننده‌ی دسترسی‌پذیری نیست؟ با طولانی کردنِ نوشته، آن‌را از دسترس دیگران خارج نمی‌کنیم؟

4- اندیشه‌ی پسِ پشتِ «ایدئولوژی ساده‌گرایی» چیست؟ آیا این نیست که: من نباید برای فهمِ نوشته‌ی فرضاً جودیت باتلر هیچ تلاشی کنم. این وظیفه‌ی اوست که معنایش را به من برساند. خواننده هیچ وظیفه‌ای ندارد و هیچ تلاشی نباید بکند. تلاشْ وظیفه‌ی نویسنده است. خواننده وقتی لازم باشد کمی تلاش کند، عصیان می‌کند: این‌ها مزخرف است؛ اگر نبود، «من» می‌فهمیدمشان. ایدئولوژی ساده‌گرایی خیلی قشنگ تکرار این موضوع است که یک حقیقتِ غیر-فرهنگی/پیشا-فرهنگی حتماً وجود دارد که می‌توان با زبانِ ساده‌ی ارجاعی درباره‌ش نوشت تا همه بفهمندش. جوهرگرایی مدرنیته اینجا خودش را خوب نشان می‌دهد. خالص‌سازی هم، حول این اندیشه شکل می‌گیرد که هرچه جز آن جوهر باید زدوده شود؛ بعد همین‌طور هم عمل می‌کنند و – بگذار چند صد پلّه جلو بپریم– نسل‌کشی رُخ می‌دهد.

5- جالب این‌که هر دو سوی ماجرا – آن‌ها که حمله می‌کنند و آن‌ها که قربانی حمله‌هایند – ادّعاشان اخلاقی/انسانی‌ست. یکی می‌گوید که اخلاقی و انسانی این است که همه چیز و از جمله نوشته‌های شما دسترس‌پذیر باشند و آن‌سو می‌گوید که دم از سادگی زدن و زبان را از ویژگی‌های دیگرش غیر از ارجاع زدودن، غیر انسانی‌ست. امّا آیا مگر همیشه هنرِ قدرت این نبوده که غیراخلاقی‌ها را اخلاقی و موجّه جلوه دهد؟

یادم نمی‌آید که بود که می‌گفت – شاید آگامبن – که ایدئولوژی زوری ساده‌سازی و ساده‌گرایی – جسارت نباشد – ایدئولوژی فاشیسم بوده. فاشیست نباشید.

سی سالگی

امروز سی ساله شدم. پریشب هم شاید برای اوّلین‌بار به معنی واقعی کلمه از جشنِ تولّدی که اصلاً منتظرش نبودم، شگفت‌زده شدم. جشنی که مغز متفکّرِ سیما پُشتش بود! من و سیما هر دو رفته بودیم بیرون. رفته بودیم کافه که بعد از سر-و-سامان دادن به کارهای خانه و آماده کردنِ غذا برای مهمانی روز بعد – که قرارش را خودم گذاشته بودم و ربطی به تولّد نداشت – درس بخوانیم. بر که گشتیم، دوستان‌مان – که مثلاً قرار بود فردا مهمانمان باشند – از پشت مبل و توی آشپزخانه آمدند بیرون و «تولّدت مبارک» فارسی را با لهجه خواندند! دفعات قبل که قرار بود شگفت‌زده شوم، هر بار نشانه‌ای وجود داشت که می‌توانستم پیش‌بینی کنم. امّا این‌بار، واقعاً محاسبات پیچیده‌ای در کار بود. یک‌قّلّم و از همه عجیب‌ترش اینکه بچّه‌ها چطور واردِ خانه‌ی ما شده بودند. خودم که آن لحظه خودم را ندیدم. آنها که دیدند، می‌گفتند چشمم از حدقه بیرون بود!

به هر حال، هماهنگ کردنِ چنین جشنی با آدم‌هایی از قارّه‌های مختلف دنیا کار دشواری بود که سیما بی‌نقص اجرایش کرد. مثل همیشه نمی‌دانم چطور تشکّر کنم.... در کنار هدیه‌های دیگری که گرفتم؛ خودِ جشن از همه دلچسب‌تر بود. پریشب، شبِ خاطره‌انگیزی بود و سی‌سالگیم و آغاز دهه‌ی چهارم زندگیم با این خاطره همیشگی شد.

تأملاتی درباره‌ی کار میدانی در مراکش - گزارش کتاب 5

کتاب بعدی که در تعطیلات زمستانی گزارش کردم و حالا روی «راز» می‌گذارم، کتاب مشهور ربینوست. این کتاب را در کلاسهای انسان‌شناسی فرهنگی از همان آغاز و در درس‌های کارشناسی و بعدتر بارها می‌خوانند یا بهش رجوع می‌کنند. به هر حال، مثل خیلی از کلاسیک‌ها کتاب مهمی‌ست.

گزارش را از اینجا بشنوید: پنج و شش دهمِ مگابایت. پنج و نیم دقیقه.

میرزاقاسمی در آشپزخانه

آشپزخانه ی راز به روز شد.

میهمانان شیخ - گزارش کتاب 4

درباره‌ی «میهمانان شیخ» نوشته‌ی الیزابت فرنیا. از اینجا گوش کنید. شش دقیقه و بیست ثانیه، بیش از پنج و نیم مگابایت.

آشپزخانه‌ی راز گشایش یافت

دوره‌ای که نوشتنِ کتاب‌های آشپزی منحصر بود به سرآشپزهای باتجربه‌ی شاید تحصیل‌کرده در فلان انستیتوی طبّاخی در پاریس، سرآمده. دوره‌ای که کتاب‌های «نکاتِ خانه‌داری» را، خانم‌های کدبانوی میان‌سال عیالوار می‌نوشتند، به پایان رسیده. حالا نوبتِ ما تازه‌کارهاست که دستورهای پخت‌وپز، نکاتِ خانه‌داری و تجربه‌های آشپزخانه‌مان را با هم در میان بگذاریم.

به آشپزخانه‌ی راز بروید و صفحه‌ی درباره‌اش را بخوانید تا بدانید این وبگاه جدید زیرمجموعه‌ی راز چه‌طور متولّد شد و قرار است کارش را چه‌طور ادامه دهد. کاستی و پیشنهاد و انتقادتان را هم آنجا یا اینجا بنویسید.

جادوی دولت - گزارش کتاب 3

سوّمین گزارش کتاب راز درباره‌ی «جادوی دولت» نوشته‌ی مایکل تاوسیگ.

امیدوارم که مفید باشد. پرونده‌ی صوتی گزارش را از اینجا بگیرید (پنج دقیقه - چهار و نیم مگابایت).

ربتیکو

بیا به کافه‌ی توماس پیشِمان
و به نوای باقلاماهامان گوش کن
شاید فرشته‌ها هم بیایند و به ما ملحق شوند
و دوشادوش‌مان پایکوبی کنند

حالا که بازار موسیقی زیرزمینی با فیلم گربه‌های ایرانی – که به صراحت دوستش نداشتم و دستِ بالا یک موزیک ویدئوی بلند بود به نظرم – دوباره گرم شده، بگذارید یک‌جور موسیقی که یک‌وقتی زیرزمینی بوده، معرفی کنم تا اگر تنوّع شنیداری می‌جویید، چند ساعتی مشغولش شوید.

ربتیکو گونه‌ای از موسیقی شهری یونانی‌ست. تاریخ پیدایی و گسترشش مفصّل است. همین‌قدر بگویم که منشاء و مبدئش آسیای صغیر بوده و تبادل جمعیت بین ترکیه و یونان در 1923 نقش زیادی در توسعه‌ی این سبک داشته. ربتیکو با بوزوکی، قابلاما، مندولین و گیتار و البته پیانو و ویولن اجرا می‌شود و به خاطر درون‌مایه‌ی شهریش، اشعارش لبریز است از مفاهیم مرتبطی مثل مواد مخدر و زندان و فحشا و کارگری و جنگ و اینها. ربتیکو، متأثر از موسیقی کافه‌ای ترکیه‌ای‌ست و اصولاً در کافه‌ها هم اجرا می‌شده و وقتِ اجرایش حضّار خیلی وقت‌ها حشیش می‌کشیدند؛ می‌رقصیدند و بعضی وقت‌ها تحت تأثیر موسیقی می‌گریستند، خودزنی می‌کردند یا رگشان را با چاقو و شکسته‌ی استکان شیشه‌ای می‌زدند. موسیقی در دوره‌ی رژیم چهارم اوت مدّتی ممنوع شد و اشعارش را هم تا جایی که می‌شد تطهیر کردند.

فریس در 1983 فیلم ربتیکو (یا رمبتیکو) را درباره‌ی ماریکا نینو خواننده‌ی ربتیکو ساخته که دیدنش خالی از لُطف نیست و موسیقیش واقعاً شنیدنی و بی‌اغراق بی‌نظیر است. هرچند، داستان فیلم با آنچه از زندگی ماریکا می‌دانیم، دقیقاً منطبق نیست. فیلم، زمینه‌های تاریخی پیدایی و گسترش موسیقی را هم کمابیش و بعضی وقت‌ها با تصاویر مستند روشن می‌کند. ربتیکو، خرس نقره‌ای برلین را در 1984 برده. نسخه‌ای که ما اینجا – همراه دوستان و البته سیمین عزیز – دیدیم ویرایش 2004 فیلم است که یک حلقه دی‌وی‌دی اضافه هم دارد حاوی موسیقی بی‌نظیر فیلم، ساخته‌ی ستاورس خارچاکوس.

ماریکا در استودیویی در آمریکا یکی از آوازهای مشهورش به نام «دام» را می‌خواند

ربتیکو (Rebetiko یا اگر دنبال پاره‌های فیلم می‌گردید Rembetiko) را می‌توانید در یوتیوب جستجو کنید و چندتایی‌شان را پیدا کنید. خیلی از ویدئوهایی که در یوتیوب است مربوط به فیلم است؛ امّا اجراهای زنده را هم می‌توانید بعضاً بیابید که واقعاً شنیدنی‌ند. هرچند در ویدئوهای جدیدتر، خبری از نوازنده‌های سبیل-از-بناگوش-دررفته‌ی کلاه‌شاپو به‌سر که کتشان را روی شانه‌شان می‌انداختند و یک‌وَری می‌نشستند و ساز می‌زدند نیست. ترکیب سازها هم تغییر کرده و خودِ موسیقی نیز حس و حالِ ربتیکوهای قدیمی‌تر را ندارند.

پایین هم تلاش کرده‌ام اولین آوازی را که ماریکا در فیلمِ رمبتیکو به تنهایی می‌خوانََد به فارسی برگردانم:

امّان... امّان...
با میلاد هر نوزاد غمی زاده می‌شود
و در هنگامه‌ی جنگ، خونِ بی‌حساب می‌ریزند.
می‌سوزم، می‌سوزم؛
آتشم را با روغن فرو بنشان.
غرق می‌شوم، غرق می‌شوم؛
مرا در اقیانوسی ژرف بیفکن.
به چشمان تو سوگند
- که چشمانت ارزشمندترین‌ند برایم -
به من خنجری دادی و خنده خواستی.
می‌سوزم، می‌سوزم؛
آتشم را با روغن فرو بنشان.
غرق می‌شوم، غرق می‌شوم؛
مرا در اقیانوسی ژرف بیفکن.

امّان... امّان...
تویی که آنجا در اعماق دوزخی،
زنجیرِ سختِ آهنین را بشکن.
نامت مقدّس باد
اگر مرا نزد خود به دوزخ ببری.
می‌سوزم، می‌سوزم؛
آتشم را با روغن فرو بنشان.
غرق می‌شوم، غرق می‌شوم؛
مرا در اقیانوسی ژرف بینداز.

بدن و روح - گزارش کتاب 2

دوباره سپاسگزارم از پشتیبانیها و تشویقهای همگی: چه اینجا، چه در گودرها و چه در وبلاگها، و البته در خانه!

کتاب دوّم، عنوانش هست «بدن و روح» نوشته‌ی لویی واکوان. معرفی من را از اینجا بگیرید. چهار دقیقه و بیست و هفت ثانیه و کمی بیش از چهار مگابایت.

به جز کسانی که به جامعه‌شناسی شهری و حاشیه‌نشینی علاقه‌مندند، کتاب باید احتمالاً برای آنها که به مباحث اجتماعی ورزش علاقه دارند جذّاب باشد. اشتراک این دو علاقه را در سینا سراغ دارم. سینا جان! کتاب به آلمانی هم ترجمه شده. وقت کردی، نگاهی بهش بکن.

بوطیقای اشغال نظامی - گزارش کتاب 1

تصمیم گرفته بودم بعضی از کتابهایی را که اینجا در دانشگاه خوانده‌ام، گاهی معرفی کنم. چون حرف‌زدن کمتر از نوشتن زمان می‌بَرَد، گفتم بد نیست به جای نوشتن، صدایم را ضبط کنم. فایده‌ی معرّفی کتابها این است که اوّل از همه، در ایران نوشته‌های انسان‌شناسی زیاد ترجمه نمی‌شوند و اگر بشوند اولویّت با کتاب‌های تئوری‌ست و نه با مردم‌نگاری‌ها – در حالیکه مردم‌نگاری‌ها فقط به دلیل ثبت زندگی یک گروه خاص نیست که ارزشمندند؛ نگاه و نظریّه‌ی پشت نوشته هم مهم است و این نگاه و نظریّه و روش محدود به جغرافیای خاص و زمان مشخّص نیست و درس‌ها در خودش دارد. بعد اینکه حجم خواندنی‌ها اینجا واقعاً زیاد است. این نیمسال هفته‌ای دو کتاب، معمول بود. با این‌که خیلی وقت‌ها مقاله‌های کوتاه بعد از خواندن هر کتاب می‌نویسیم؛ امّا حفظ و نگه‌داری اساس مطلب کتاب‌های گزیده و برداشت من از آنها به صورت صوتی، برای خودم هم مفید است و یادگار می‌مانَد. دستِ آخر اینکه اصولاً خوب حرف نمی‌زنم. شاید ضبط صدا، کمکم کند بهتر حرف بزنم. نهایتِ‌ تلاشم را می‌کنم که معرّفی‌ها کمتر از پنج دقیقه باشند تا سرتان درد نگیرد.

اولین کتاب، اسمش هست بوطیقای اشغال نظامی؛ نوشته‌ی سمادر لویه از انتشارات دانشگاه کالیفرنیا.

معرفی کتاب «راز» - کتاب نخست - بوطیقای اشغال نظامی – 89/4 مگابایت